فشار روانی و استرس, کودک و نوجوان

شناسایی نشانه‌های استرس در کودکان و نوجوانان

کودک و نوجوان استرس را از منابع مختلف تجربه می‌کنند. برخی استرس‌ها می‌توانند مثبت باشند، اما استرس بیش از حد بسیار مضر است. تنظیم علائم هیجانی یا رفتاری در شناسایی مشکلات احتمالی مهم است.

کودکان نیز مانند بزرگسالان دچار استرس می‌شوند. این می‌تواند از منابع مختلف از جمله انجام خوب تکالیف در مدرسه، ایجاد و حفظ دوستی‌ها، یا مدیریت انتظارات درک شده از والدین، معلمان یا مربیان آنها ناشی شود. برخی از استرس‌ها می‌توانند مثبت باشند زیرا انرژی لازم برای مقابله با یک آزمون بزرگ، ارائه کلاسی یا رویداد ورزشی را فراهم می‌کند.

با این حال، استرس بیش از حد می‌تواند سختی‌ها و چالش‌های غیر ضروری ایجاد کند. گاهی اوقات بزرگسالان وقتی کودکان یا نوجوانانشان با استرس شدید روبرو می‌شوند، بی‌اطلاع هستند. تنظیم علائم هیجانی یا رفتاری در شناسایی مشکلات احتمالی و همکاری با جوانان برای ارائه راهنمایی و پشتیبانی برای غلبه بر استرس مهم است. این موارد از این قبیل است:

علائم فیزیکی استرس در کودکان

سردرد
ناراحتی معده
درد قفسه سینه
تپش قلب یا افزایش ضربان قلب
بیخوابی
کابوس‌ها
شب ادراری
کاهش اشتها، خوردن راحت غذا یا پرخوری
تظاهر به بیماری برای اجتناب از فعالیت‌ها

برای رزرو وقت روانشناسی کودک و نوجوان با ما مرتبط شویدنوبت‌دهی تلفنی

علائم رفتاری استرس در کودکان

نوسانات خلقی
بی قراری
چسبندگی
ترس‌های جدید یا مکرر
افزایش گریه، عصبانیت، لجبازی یا پرخاشگری
کاهش تمرکز یا انگیزه
واکنش‌های احساسی بیش از حد به حوادث جزئی
عقب نشینی به سمت رفتارهای آرامش بخش از دوران کودکی (مانند مکیدن انگشت شست، جویدن ناخن، خوابیدن با حیوان یا پرنده) انزوای اجتماعی، کناره گیری یا عدم تمایل به شرکت در فعالیت‌های سابق.

کودکان و نوجوانان هم مثل بزرگسالان استرس را تجربه می‌کنند؛ گاهی استرسِ کم حتی کمک می‌کند برای امتحان، مسابقه یا ارائه آماده‌تر شوند، اما وقتی زیاد و مداوم شود می‌تواند خودش را با علائم جسمی مثل سردرد، دل‌درد و بی‌خوابی یا علائم رفتاری مثل تحریک‌پذیری، چسبندگی، افت تمرکز و کناره‌گیری نشان دهد. نکته کلیدی این است که والدین تغییرات منفی رفتار و الگوهای تکرارشونده را جدی بگیرند، با مدرسه ارتباط داشته باشند، حرف‌های کودک را دقیق بشنوند و اگر نشانه‌ها شدید یا پایدار بود، برای سنجش و حمایت مؤثر از روانشناس کودک و نوجوان کمک بگیرند.

راه‌های تشخیص نشانه‌های احتمالی استرس

انجمن روانشناختی آمریکا در مورد راه‌های تشخیص نشانه‌های احتمالی استرس به موارد زیر پرداخته است:

۱- مراقب تغییرات منفی در رفتار باشید.

کودکان در هر رده سنی، به ویژه کودکان کوچکتر، ممکن است هنگام مواجهه با استرس، تشخیص و بیان آن برایشان مشکل باشد. برای کودکان، استرس می تواند از طریق تغییر رفتار خود را نشان دهد. تغییرات متداول می تواند شامل:

تحریک‌پذیری یا بدخلقی
کناره‌گیری از فعالیت‌هایی که قبلاً به آنها لذت می داد.
ابراز نگرانی‌های روزمره
شکایت بیش از حد معمول از مدرسه
گریان بودن
نشان دادن واکنش‌های ترسناک غیر عادی
چسبیدن به والدین یا معلم
خواب زیاد یا خیلی کم
بی‌اشتهایی یا پرخوری

در دوران نوجوانی، در حالی که گذراندن زمان بیشتر با اطرافیان و اعتماد به همجنس آنها بخشی عادی از بزرگ شدن است، اجتناب از والدین، ترک دوستی‌های طولانی مدت برای گروه جدیدی از همسالان یا ابراز خصومت بیش از حد با اعضای خانواده، ممکن است نشان دهد که نوجوان استرس قابل توجهی را تجربه می کند در حالی که رفتار منفی همیشه با استرس بیش از حد مرتبط نیست، تغییرات منفی در رفتار تقریباً همیشه نشان دهنده وجود مشکلی است.

۲- درک کنید که “احساس بیماری” ممکن است ناشی از استرس باشد.

استرس همچنین می تواند در علائم جسمی مانند معده درد و سردرد ظاهر شود. اگر کودکی بیش از حد به معلم یا مربیان مدرسه می گوید حالش بد است یا از معده یا سردرد مکرر شکایت می کند، یا اگر این شکایات در شرایط خاصی افزایش می یابد. به عنوان مثال، قبل از امتحان مدرسه، کودک ممکن است استرس قابل توجهی را تجربه کند.

۳- از نحوه تعامل کودک یا نوجوان خود با دیگران آگاه باشید.

گاهی اوقات ممکن است یک کودک یا نوجوان در خانه مثل خودش به نظر برسد اما در محیط‌های دیگر به شیوه‌های غیرمعمول رفتار می کند. برای والدین مهم است که با یکدیگر ارتباط برقرار کنند تا بتوانند از نحوه عملکرد کودک یا نوجوان در دنیای اطراف خود مطلع شوند. ارتباط با معلمان و مدیران مدرسه می تواند به والدین کمک کند تا از افکار، هیجانات، احساسات درونی و رفتارهای کودک یا نوجوان خود مطلع شده و از هرگونه منبع نگرانی آگاه شوند.

۴- بشنوید و تفسیر کنید.

از آنجا که کودکان اغلب با کلمه استرس و معنای آن آشنا نیستند، ممکن است احساس ناراحتی را از طریق کلمات دیگری مانند “نگرانم“، “یک جوری ام“، “بی قرارم” و “عصبانی ام” بیان کنند. کودکان و نوجوانان همچنین ممکن است با بیان مطالب منفی در مورد خود، دیگران یا جهان پیرامون خود احساس استرس کنند (به عنوان مثال “هیچ کس من را دوست ندارد“، “من احمق هستم“، “هیچ چیز سرگرم کننده نیست“). برای والدین مهم است که به این کلمات و گفته‌ها گوش دهند و سعی کنند بفهمند چرا کودک یا نوجوان شما آنها را می گوید و آیا به نظر می رسد آنها منبع یا منابع استرس را نشان می دهند.

۵- سنجش مشکلات هیجانی و رفتاری کودکان و نوجوانان

والدین می توانند از یک متخصص سنجش روانشناختی کمک گرفته تا به صورت ادواری کودک یا نوجوان خویش را مورد سنجش قرار داده و در صورت وجود مشکل آگاهی لازم و شدت مشکل را به والدین اطلاع داده تا کودک یا نوجوان مورد مداخله بهنگام قرار گیرد یا در پیشگیری از بروز چنین مشکلاتی والدین را راهنمایی نمایند.

۶– از متخصصین روانشناسی کودک و نوجوان کمک بگیرید.

والدین کودکان و نوجوانان نیازی به مقابله با استرس شدید ندارند. اگر والدین نگران هستند که کودک یا نوجوانش به طور منظم علائم قابل توجهی از استرس را تجربه می کند، کار با یک متخصص بهداشت روانی معتبر، مانند روانشناس، می تواند مفید باشد. به روانشناسان آموزش‌های ویژه ای برای کمک به افراد در شناسایی مشکلات و ایجاد استراتژی‌های موثر برای حل احساسات استرس‌زا دارند.

برای رزرو وقت روانشناسی کودک و نوجوان با ما مرتبط شویدنوبت‌دهی آنلاین

سوالات متداول

۱) از کجا بفهمم استرس کودک «طبیعی» است یا «بیش از حد»؟

اگر علائم شدید باشند، بیش از ۲ هفته ادامه داشته باشند، یا باعث افت عملکرد (مدرسه، خواب، روابط) شوند، احتمالاً استرس از حالت طبیعی خارج شده و نیاز به بررسی دقیق‌تر دارد.

۲) آیا سردرد و دل‌درد کودک می‌تواند فقط از استرس باشد؟

بله، استرس می‌تواند خودش را به شکل علائم جسمی مثل سردرد، دل‌درد یا حالت تهوع نشان دهد. اگر این علائم مکرر هستند یا در موقعیت‌های خاص (مثل قبل امتحان/مدرسه) بدتر می‌شوند، استرس یکی از مظنون‌های اصلی است.

۳) فرق علائم استرس در کودک و نوجوان چیست؟

کودک‌ها بیشتر با چسبندگی، گریه، لجبازی، شب‌ادراری، ترس‌های جدید نشان می‌دهند. نوجوان‌ها بیشتر با کناره‌گیری، افت انگیزه، عصبانیت، خصومت در خانه، تغییر گروه دوستان یا افت تحصیلی.

۴) چه نشانه‌هایی یعنی باید جدی‌تر پیگیری کنم؟

اگر یکی از این‌ها را می‌بینید، پیگیری جدی‌تر لازم است:

افت شدید خواب/اشتها یا پرخوری
کابوس‌های مداوم
انزوای اجتماعی واضح
شکایت‌های جسمی مکرر
افت محسوس عملکرد مدرسه
پرخاشگری یا تحریک‌پذیری غیرمعمول
حرف‌های خودسرزنشگرانه و منفی درباره خود (“من احمقم”، “هیچ‌کس دوستم نداره”)

۵) والدین در خانه چه کارهایی می‌توانند انجام دهند؟

سه کار ساده و مؤثر:

روتین قابل پیش‌بینی (خواب، غذا، درس)
نام‌گذاری احساسات (کمک کنید احساس را کلمه کند)
کم‌کردن فشار عملکردی و تمرکز روی تلاش، نه نتیجه

۶) نقش مدرسه در تشخیص استرس چیست؟

مدرسه معمولاً اولین جایی است که تغییر رفتار (افت تمرکز، اجتناب، شکایت از مدرسه) دیده می‌شود. هماهنگی والدین با معلم/مشاور کمک می‌کند تصویر دقیق‌تری از موقعیت‌های محرک استرس داشته باشید.

۷) چه زمانی مراجعه به روانشناس کودک و نوجوان لازم است؟

وقتی علائم ادامه‌دار است، یا کودک/نوجوان نمی‌تواند خودش مدیریت کند، یا خانواده احساس می‌کند هر کاری می‌کند جواب نمی‌دهد. مراجعه یعنی پیشگیری از بدتر شدن، نه “برچسب زدن”.

۸) آیا «استرس مثبت» هم داریم؟

بله. مقدار کم استرس می‌تواند انرژی بدهد برای امتحان، مسابقه یا ارائه. مشکل وقتی شروع می‌شود که استرس مزمن شود یا باعث فرسودگی و اختلال در زندگی روزمره شود.

منبع:

American Psychological Association (APA) – How to help children and teens manage their stress